قوانین و ضوابط مقاوم‌سازی ساختمان در ایران فقط به یک قانون یا آیین‌نامه محدود نمی‌شود و بسته به نوع ساختمان، سیستم سازه‌ای، کاربری و هدف پروژه، باید مجموعه‌ای از اسناد قانونی و فنی بررسی شود. از مهم‌ترین این اسناد می‌توان به آیین‌نامه مقاوم‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله، استاندارد ۲۸۰۰، نشریه ۳۶۰ و دستورالعمل‌ها و ضوابط تخصصی مرتبط با نوع سازه و روش های نوین مقاوم سازی ساختمان اشاره کرد.
به زبان ساده، اگر بخواهید بدانید برای مقاوم‌سازی ساختمان چه قوانینی باید رعایت شود، چه ساختمان‌هایی مشمول ضوابط هستند و فرآیند قانونی و فنی کار از کجا شروع می‌شود، اولین قدم بررسی وضعیت موجود ساختمان و ارزیابی سازه است. پس از مشخص شدن میزان آسیب‌پذیری و نیازهای ساختمان، ضوابط قابل اعمال تعیین و طرح مقاوم‌سازی متناسب با شرایط پروژه تهیه می‌شود.
در ادامه، مهم‌ترین قوانین، آیین‌نامه‌ها، استانداردها و ضوابط مقاوم‌سازی ساختمان را بررسی می‌کنیم و توضیح می‌دهیم هرکدام چه نقشی در یک پروژه واقعی دارند.
اگر فقط دنبال خلاصه قوانین و ضوابط مقاوم‌سازی ساختمان هستید، این نکات مهم‌ترین مواردی هستند که باید بدانید:
وقتی از قوانین مقاوم‌سازی ساختمان صحبت می‌کنیم، منظور فقط یک قانون یا یک آیین‌نامه نیست. در یک پروژه واقعی ممکن است چند سند مختلف، هرکدام برای بخش مشخصی از کار مورد استفاده قرار گیرند.
برای مثال، یک سند چارچوب قانونی مقاوم‌سازی را مشخص می‌کند، سند دیگری ضوابط طراحی لرزه‌ای را توضیح می‌دهد و یک دستورالعمل دیگر برای ارزیابی و بهسازی ساختمان موجود مورد استفاده قرار می‌گیرد.
| سند | کاربرد کلی |
|---|---|
| آیین‌نامه مقاوم‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله | چارچوب قانونی و الزامات کلی مرتبط با مقاوم‌سازی ساختمان‌های مشمول |
| استاندارد ۲۸۰۰ | ضوابط طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله |
| نشریه ۳۶۰ | دستورالعمل بهسازی لرزه‌ای ساختمان‌های موجود |
| نشریه ۵۲۴ | راهنمای روش‌ها و شیوه‌های بهسازی لرزه‌ای و جزئیات اجرایی |
| نشریه ۳۴۵ | ضوابط طراحی و اجرای بهسازی ساختمان‌های بتنی موجود با مصالح FRP |
| سایر مقررات و ضوابط ساختمانی | الزامات مرتبط با نوع سازه، عملیات و شرایط پروژه |
بنابراین نمی‌توان برای تمام پروژه‌ها یک نسخه یکسان پیچید. ضابطه قابل اعمال باید با توجه به مشخصات همان ساختمان و نوع عملیات تعیین شود.
یکی از مهم‌ترین اسناد قانونی در زمینه مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، آیین‌نامه مقاوم‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله است.
این آیین‌نامه در ۳۰ بهمن ۱۳۶۹ توسط هیئت وزیران تصویب شده است و در منبع قانونی بررسی‌شده، وضعیت آن «منسوخ نشده» درج شده است.
هدف آیین‌نامه، ایجاد چارچوبی برای بررسی و مقاوم‌سازی ساختمان‌های مشمول در برابر زلزله و مشخص کردن مسئولیت‌ها و فرآیندهای مرتبط با این کار است.
این آیین‌نامه در ۹ ماده تنظیم شده و موضوعاتی مانند:
را مورد توجه قرار می‌دهد.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های آیین‌نامه، ماده ۴ است که روند کلی مقاوم‌سازی را مشخص می‌کند.
این روند به صورت خلاصه شامل موارد زیر است:
۱. بازدید از ساختمان و تهیه گزارش
ابتدا وضعیت ساختمان از نظر مقاومت در برابر زلزله بررسی می‌شود.
۲. تعیین نیاز به مقاوم‌سازی
بر اساس بررسی انجام‌شده مشخص می‌شود که ساختمان نیاز به مقاوم‌سازی دارد یا خیر.
۳. تهیه طرح مقاوم‌سازی
در صورت نیاز، طرح مناسب برای مقاوم‌سازی ساختمان تهیه می‌شود.
۴. اجرای طرح
عملیات مقاوم‌سازی تحت نظارت متخصصان واجد صلاحیت انجام می‌شود.
۵. صدور گواهی
پس از اجرای عملیات، گواهی مربوط به مقاوم‌سازی پیش‌بینی شده است.
۶. ثبت گواهی
گواهی مربوط در پرونده ساختمان در شهرداری محل ثبت می‌شود.
این نکته بسیار مهم است.
آیین‌نامه سال ۱۳۶۹ دارای برخی مهلت‌ها و تکالیف مربوط به همان زمان تصویب است. بنابراین نباید این تاریخ‌ها را بدون بررسی مقررات فعلی، به عنوان یک مهلت یکسان و جاری برای تمام ساختمان‌های امروز تفسیر کرد.
برای یک پروژه امروزی، علاوه بر بررسی متن آیین‌نامه، باید ضوابط فنی و الزامات قانونی قابل اعمال در همان پروژه نیز بررسی شوند.
در ماده ۱ آیین‌نامه، ساختمان‌های گروه ۱ و ۲ با اهمیت زیاد و متوسط در چارچوب مشخص‌شده قرار گرفته‌اند.
در همان ماده، برای ساختمان‌های مسکونی یا مختلط مسکونی ـ تجاری دارای کمتر از ۱۲ واحد مسکونی نیز استثنایی در متن آیین‌نامه ذکر شده است.
همچنین در متن آیین‌نامه، ساختمان‌های درمانی و امدادی در اولویت قرار گرفته‌اند.
یکی از پرسش‌های مهم کاربران این است که آیا تمام ساختمان‌های قدیمی باید مقاوم‌سازی شوند؟
پاسخ این سؤال را نمی‌توان فقط بر اساس سن ساختمان تعیین کرد.
در آیین‌نامه سال ۱۳۶۹، دامنه ساختمان‌های مشمول بر اساس اهمیت ساختمان و شرایطی که در متن آیین‌نامه آمده مشخص شده است.
اما در بررسی یک پروژه واقعی، عوامل دیگری نیز اهمیت دارند؛ از جمله:
بنابراین قدیمی بودن ساختمان به تنهایی به معنی نیاز قطعی به مقاوم‌سازی نیست.
از طرف دیگر، جدید بودن ساختمان نیز به این معنی نیست که بدون بررسی می‌توان وضعیت ایمنی آن را قطعی دانست.
تشخیص نیاز به مقاوم‌سازی باید بر اساس ارزیابی فنی ساختمان و ضوابط قابل اعمال برای همان پروژه انجام شود.
استاندارد ۲۸۰۰ ایران، مرجع مهم ضوابط طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله است. این استاندارد توسط مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی منتشر شده و ویرایش پنجم آن نیز منتشر شده است.
در موضوع مقاوم‌سازی ساختمان‌های موجود، استاندارد ۲۸۰۰ در کنار مراجع تخصصی بهسازی مورد توجه قرار می‌گیرد؛ بنابراین نباید آن را با یک دستورالعمل جامع برای تمام مراحل مقاوم‌سازی ساختمان موجود یکسان دانست.
نشریه ۳۶۰ با عنوان «دستورالعمل بهسازی لرزه‌ای ساختمان‌های موجود» یکی از مراجع تخصصی مهم برای ارزیابی و بهسازی ساختمان‌های موجود است.
این نشریه توسط سازمان برنامه و بودجه منتشر شده و ویرایش معرفی‌شده آن مربوط به سال ۱۳۹۲ است.
به زبان ساده، نشریه ۳۶۰ به فرآیند بررسی ساختمان موجود و تصمیم‌گیری درباره اقدامات لازم برای بهسازی لرزه‌ای آن کمک می‌کند.
نشریه ۵۲۴ با عنوان «راهنمای روش‌ها و شیوه‌های بهسازی لرزه‌ای ساختمان‌های موجود و جزئیات اجرایی» از دیگر منابع تخصصی این حوزه است.
این نشریه توسط سازمان برنامه و بودجه منتشر شده و ویرایش معرفی‌شده آن مربوط به سال ۱۳۸۹ است.
اگر نشریه ۳۶۰ بیشتر در زمینه دستورالعمل بهسازی و ارزیابی ساختمان موجود مطرح باشد، نشریه ۵۲۴ بیشتر به روش‌ها، شیوه‌های بهسازی و جزئیات اجرایی مربوط می‌شود.
بنابراین این دو سند می‌توانند در یک پروژه در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
در پروژه‌هایی که هدف، بهسازی ساختمان‌های بتنی موجود با استفاده از مصالح FRP است، نشریه ۳۴۵ یکی از منابع تخصصی مرتبط محسوب می‌شود.
عنوان این نشریه «راهنمای طراحی و ضوابط اجرایی بهسازی ساختمان‌های بتنی موجود با استفاده از مصالح تقویتی FRP» است و موضوعاتی مرتبط با طراحی و ضوابط اجرایی استفاده از FRP در ساختمان‌های بتنی را پوشش می‌دهد.
بنابراین اگر در یک پروژه استفاده از FRP مطرح باشد، انتخاب و اجرای این روش باید بر اساس شرایط واقعی سازه و ضوابط فنی مرتبط انجام شود.
مقاوم‌سازی ساختمان‌های قدیمی تابع یک قانون واحد برای تمام بناها نیست و الزام آن با توجه به نوع ساختمان، میزان اهمیت، وضعیت سازه، کاربری، تغییرات انجام‌شده و الزامات فنی و قانونی پروژه تعیین می‌شود. با این حال، برای ساختمان‌های موجود، مقررات و آیین‌نامه‌هایی وجود دارد که چارچوب بررسی ایمنی لرزه‌ای، طراحی و اجرای عملیات مقاوم‌سازی را مشخص می‌کنند.
یکی از اسناد مهم در این زمینه، آیین‌نامه مقاوم‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله مصوب ۱۳۶۹ است. بر اساس ماده ۱ این آیین‌نامه، ساختمان‌های گروه ۱ و ۲، یعنی ساختمان‌های با اهمیت زیاد و متوسط، مشمول ضوابط مشخصی برای مقاوم‌سازی در برابر زلزله بوده‌اند. در همان ماده، برای ساختمان‌های مسکونی یا مختلط مسکونی ـ تجاری دارای کمتر از ۱۲ واحد، حکم متفاوتی در نظر گرفته شده و مقاوم‌سازی آنها در متن آیین‌نامه به اختیار مالک گذاشته شده است.
نکته مهم این است که نباید متن تاریخی این آیین‌نامه، از جمله مهلت یک‌ساله ذکرشده در ماده ۱، به‌عنوان یک مهلت جاری و عمومی برای تمام ساختمان‌های قدیمی در نظر گرفته شود. این آیین‌نامه در سال ۱۳۶۹ تصویب شده و وضعیت فعلی هر پروژه باید بر اساس مقررات و الزامات قابل اعمال در زمان اجرای پروژه بررسی شود.
خیر. سن ساختمان به‌تنهایی معیار کافی برای الزام به مقاوم‌سازی نیست. در ساختمان‌های قدیمی ابتدا باید وضعیت موجود سازه و میزان ایمنی آن ارزیابی شود. عواملی مانند سیستم سازه‌ای، کیفیت مصالح، آسیب‌های موجود، تغییر کاربری، افزایش بارگذاری، تغییرات سازه‌ای و اهمیت ساختمان می‌توانند در تعیین نیاز به بهسازی یا مقاوم‌سازی مؤثر باشند.
در صورتی که ساختمان در گروه‌های مشمول ضوابط قرار گیرد یا بررسی‌های مهندسی ضعف عملکرد لرزه‌ای آن را نشان دهد، ادامه فرآیند باید بر اساس ضوابط فنی مربوط انجام شود؛ یعنی ارزیابی وضعیت موجود، تعیین سطح عملکرد موردنظر، تهیه طرح مقاوم‌سازی و اجرای عملیات تحت نظارت عوامل دارای صلاحیت.
همچنین آیین‌نامه سال ۱۳۶۹ برای برخی ساختمان‌های مشمول، صدور پروانه انجام عملیات تکمیل، توسعه و تعمیر اساسی و در مواردی تمدید مجوز ادامه فعالیت را به اجرای ضوابط مقاوم‌سازی مرتبط کرده است. بنابراین در ساختمان‌های قدیمی که قرار است عملیات اساسی روی آنها انجام شود، موضوع ضوابط مقاوم‌سازی و الزامات مربوط به مجوزها باید هم‌زمان بررسی شود.
از طرف دیگر، آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله نیز در محدوده‌هایی که ساخت‌وساز مستلزم دریافت پروانه از مراجع قانونی است، لازم‌الاجرا اعلام شده و رعایت آن برای مالکان، کارفرمایان، مجریان و عوامل حرفه‌ای ساختمان در حوزه شمول آن مقرر شده است.
بنابراین برای یک ساختمان قدیمی نمی‌توان صرفاً بر اساس سال ساخت گفت «حتماً باید مقاوم‌سازی شود» یا «نیازی به مقاوم‌سازی ندارد». ملاک تصمیم‌گیری، بررسی وضعیت واقعی ساختمان و تطبیق آن با ضوابط فنی و قانونی قابل اعمال بر همان پروژه است.
اگر بخواهیم فرآیند مقاوم‌سازی را از نظر کلی و به زبان ساده توضیح دهیم، این کار با انتخاب روش مقاوم‌سازی شروع نمی‌شود.
ابتدا باید ساختمان شناخته و ارزیابی شود.
۱. جمع‌آوری مدارک ساختمان
در ابتدا مدارک موجود ساختمان مانند نقشه‌های سازه و معماری، سوابق تعمیرات، اطلاعات مصالح و تغییرات انجام‌شده بررسی می‌شود.
۲. بازدید و بررسی وضعیت موجود
در این مرحله وضعیت واقعی ساختمان بررسی می‌شود تا آسیب‌ها، تغییرات، ضعف‌های احتمالی و مغایرت‌های میان نقشه و اجرای موجود مشخص شوند.
۳. ارزیابی سازه
اطلاعات به‌دست‌آمده برای ارزیابی وضعیت سازه و میزان آسیب‌پذیری آن مورد استفاده قرار می‌گیرد.
۴. تعیین نیاز به مقاوم‌سازی
بر اساس نتایج ارزیابی مشخص می‌شود که ساختمان نیاز به مقاوم‌سازی دارد یا خیر و کدام بخش‌ها نیازمند مداخله هستند.
۵. تهیه طرح مقاوم‌سازی
در صورت نیاز، طرح مقاوم‌سازی بر اساس شرایط ساختمان و ضوابط فنی قابل اعمال تهیه می‌شود.
۶. بررسی الزامات قانونی و مجوزهای لازم
پیش از اجرای عملیات باید مشخص شود که با توجه به نوع ساختمان و نوع مداخله، چه مجوزها یا تأییدیه‌هایی مورد نیاز است.
۷. اجرای طرح
عملیات باید مطابق طرح تهیه‌شده و با نظارت متخصصان ذی‌صلاح اجرا شود.
۸. کنترل کیفیت و مستندسازی
در پایان، کیفیت عملیات و مستندات پروژه بررسی و مدارک مربوط مطابق الزامات پروژه تکمیل می‌شوند.
این روند کلی با فرآیندی که در ماده ۴ آیین‌نامه سال ۱۳۶۹ برای ساختمان‌های مشمول آمده، یعنی بازدید و گزارش، تهیه طرح، اجرای تحت نظارت، صدور گواهی و ثبت آن هم‌خوانی دارد.
نمی‌توان برای تمام پروژه‌های مقاوم‌سازی یک پاسخ یکسان درباره مجوز ارائه کرد.
نوع ساختمان، کاربری، میزان و نوع عملیات، وضعیت ملک و الزامات مراجع مربوط می‌تواند در تعیین مجوزها و تأییدیه‌های مورد نیاز مؤثر باشد.
در آیین‌نامه سال ۱۳۶۹ نیز برای ساختمان‌های مشمول، ارتباط میان اجرای الزامات مقاوم‌سازی و برخی مجوزهای ساختمانی یا تمدید مجوزهای مربوط پیش‌بینی شده است.
به همین دلیل، قبل از شروع عملیات باید مشخص شود که برای همان ساختمان و همان نوع مداخله چه الزامات قانونی و اداری وجود دارد.
در نتیجه، بهتر است به جای یک پاسخ مطلق مانند «مقاوم‌سازی همیشه نیاز به مجوز دارد» یا «هیچ مقاوم‌سازی‌ای نیاز به مجوز ندارد»، شرایط همان پروژه بررسی شود.
داشتن مدارک کامل می‌تواند روند بررسی ساختمان را ساده‌تر کند.
مهم‌ترین مدارکی که بهتر است در صورت وجود آماده شوند عبارت‌اند از:
اگر برخی مدارک موجود نباشند، اطلاعات مورد نیاز می‌تواند از طریق بازدید، برداشت و بررسی وضعیت موجود تکمیل شود.
برای همه ساختمان‌ها نمی‌توان یک روش ثابت مقاوم‌سازی تعیین کرد.
ممکن است یک ساختمان بتنی با ضعف مشخص، به راهکار متفاوتی نسبت به یک ساختمان فولادی یا بنایی نیاز داشته باشد.
همچنین حتی دو ساختمان با سیستم سازه‌ای مشابه نیز ممکن است به دلیل تفاوت در آسیب‌ها، کاربری، بارگذاری یا شرایط موجود، به راهکارهای متفاوتی نیاز داشته باشند.
به همین دلیل، روش مقاوم‌سازی باید بر اساس ارزیابی ساختمان، هدف پروژه و طراحی مهندسی انتخاب شود.
روش‌هایی مانند FRP، ژاکت بتنی یا فولادی، دیوار برشی و مهاربند تنها نمونه‌هایی از راهکارهایی هستند که بسته به شرایط پروژه ممکن است مورد بررسی قرار گیرند.
قوانین و ضوابط مقاوم‌سازی ساختمان در ایران مجموعه‌ای از اسناد قانونی، استانداردها و دستورالعمل‌های فنی است و نمی‌توان تمام الزامات یک پروژه را فقط بر اساس یک سند مشخص کرد.
آیین‌نامه مقاوم‌سازی ساختمان‌ها در برابر زلزله مصوب ۱۳۶۹ یکی از اسناد مهم این حوزه است و موضوعاتی مانند ساختمان‌های مشمول، ارزیابی، طراحی، اجرا، نظارت و ثبت گواهی را مورد توجه قرار می‌دهد.
در کنار آن، استاندارد ۲۸۰۰ برای ضوابط طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله اهمیت دارد، نشریه ۳۶۰ به بهسازی لرزه‌ای ساختمان‌های موجود مربوط می‌شود، نشریه ۵۲۴ راهنمای روش‌ها و شیوه‌های بهسازی و جزئیات اجرایی را ارائه می‌کند و نشریه ۳۴۵ به بهسازی ساختمان‌های بتنی موجود با مصالح FRP مربوط است.
بنابراین برای یک پروژه واقعی، مسیر منطقی این است که ابتدا وضعیت موجود ساختمان ارزیابی شود، سپس ضوابط قانونی و فنی قابل اعمال مشخص شود و در ادامه طرح مقاوم‌سازی متناسب با شرایط همان ساختمان تهیه و اجرا شود.
بیکران سازان شمال نیز در پروژه‌های مقاوم‌سازی ساختمان، با توجه به شرایط سازه و نیاز پروژه، در زمینه بررسی و اجرای راهکارهای مقاوم‌سازی و بهسازی فعالیت می‌کند.
برای بررسی پروژه و دریافت مشاوره می‌توانید با ۰۹۱۲۳۱۹۶۸۸۷ تماس بگیرید.
